সংস্কৃত স্বৰধ্বনিৰ তালিকাত ঋ, ৠ, ৯, ৡ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে যদিও ৠ আৰু ৡ ৰ ব্যৱহাৰ সংস্কৃততো নাছিলেই। ৯ ধ্বনিৰ ব্যৱহাৰো বৰ বিৰল। কেৱল ‘ক৯প্ত’ ধাতুৰ বাদে অন্য কোনো ধাতু বা শব্দৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃততো ৯ ধ্বনিৰ ব্যৱহাৰ পোৱা নাযায় । সংস্কৃতত মাত্ৰ ঋ ধ্বনিৰ ব্যৱহাৰহে পোৱা যায়।
২) পালি-প্ৰাকৃত স্বৰধ্বনি:
ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ বিকাশৰ দ্বিতীয় স্তৰ আৰম্ভ হয় খ্ৰীঃপূঃ ১৫০০ শতিকাৰ পৰা। খ্ৰী:পূ: ষষ্ঠ শতাব্দীৰ পৰা খ্ৰীষ্টাব্দ দশম শতিকা পৰ্যন্ত মধ্যভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে পালি-প্ৰাকৃত-অপভ্ৰংশ ভাষাই। সংস্কৃতৰ পৰাই পালি-প্ৰাকৃতৰ স্বৰধ্বনি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে যদিও ব্যৱহাৰৰ ফালৰ পৰা দুয়োটা স্তৰৰ ধ্বনিৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। পালি-প্ৰাকৃতৰ স্বৰধ্বনি সংস্কৃত আধাৰিত হ’লেও সংস্কৃতৰ ১৪টা স্বৰধ্বনিৰ ঠাইত পালি-প্ৰাকৃতত মাত্ৰ ৮টাহে ৰক্ষিত হৈছে। পালি-প্ৰাকৃতত ব্যৱহাৰ হোৱা সংস্কৃতৰ স্বৰধ্বনি কেইটা হ’ল- অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এ আৰু ও। 
সংস্কৃতত ব্যৱহাৰ হোৱা ঋ ধ্বনি পালিত অ, ই, উ আৰু এ ধ্বনিলৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। কেতিয়াবা পালিত ঋ ধ্বনি ৰ-কাৰ যুক্ত স্বৰধ্বনি যেনে- ৰ, ৰি, ৰু-লৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাও পৰিলক্ষিত হয়। সংস্কৃতৰ ঐ আৰু ঔ যৌগিক স্বৰসমূহ পালিত ক্ৰমে এ আৰু ও-লৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। প্ৰাকৃতত কিন্তু ৰ-কাৰ যুক্ত স্বৰধ্বনিলৈ ঋ-ৰ পৰিৱৰ্তন হোৱা দেখিবলৈ পোৱা নাযায়। ঐ আৰু ঔ যৌগিক স্বৰৰ ব্যৱহাৰো প্ৰাকৃতত সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পালে । ৠ, ৯, ৡ পালি-প্ৰাকৃতত একেবাৰে লোপ পালে। ঋ, ৠ, ৯, ৡ, ঐ আৰু ঔ এইকেইটা ধ্বনিৰ বাদে বাকী স্বৰধ্বনিসমূহৰ ব্যৱহাৰ পলি-প্ৰাকৃতত সংস্কৃতৰ দৰে একেই আছে। তলত পালি-প্ৰাকৃতত পৰিৱৰ্তন হোৱা সংস্কৃত স্বৰধ্বনিসমূহ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা হ’ল—
ক) সংস্কৃত ‘ঋ’ ধ্বনি পালিত অ, ই, উ, এ আৰু কেতিয়াবা ৰ, ৰি, ৰু লৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। যেনে-
ঋ>অ—মৃগ>মগ
ঋ>ই—ঋষি>ইসি
ঋ>উ—মৃণাল>মুণাল
ঋ>এ—গৃহ>গেহ
ঋ>ৰ—বৃক্ষ>ব্ৰচ্ছ
ঋ>ৰি—ঋক্ষ>ৰিচ্ছ
ঋ>ৰু—বৃক্ষ>ৰুকখ
প্ৰাকৃতত অৱশ্যে পালিৰ দৰে ‘ঋ’ ধ্বনি ৰ, ৰি, ৰু লৈ পৰিৱৰ্তন হোৱা  প্ৰায় দেখিবলৈ পোৱা নাযায়।
খ) সংস্কৃত ‘ঐ’ আৰু ‘ঔ’ যৌগিক স্বৰকেইটাৰ প্ৰাকৃতত একেবৰে লোপ পালে। পালিত কিন্তু এই দুই যৌগিক স্বৰ অন্য স্বৰলৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। ‘ঐ’ স্বৰধ্বনি বেচিভাগ ক্ষেত্ৰতে ‘এ’ লৈ পৰিণত হ’ল আৰু কেতিয়াবা ‘ই’ বা ‘ঈ’লৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ লগতে কেতিয়াবা ‘অই’যুক্তস্বৰলৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। যেনে—
ঐ>এ—শৈল>সেল
ঐ>ই—সৈন্ধৱ>সিন্ধৱ
ঐ>ঈ—ধৈৰ্য্যম>ধীৰং
ঐ>অই—কৈতৱ>কইতৱ
‘ঔ’ বেচিভাগতে ‘ও’লৈ পৰিণত হ’ল। কেতিয়াবা ‘অ’, ‘আ’, ‘উ’লৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ লগতে কেতিয়াবা ‘অউ’যুক্তস্বৰলৈ পৰিৱৰ্তন হ’ল। যেনে—
ঔ>ও—যৌৱন>জোব্বণ
ঔ>অ—সৌম্ম>সম্ম
ঔ>আ—গৌৰৱম>গাৰৱম
ঔ>উ—ঔৎস্যুকং>উস্‌সুক্কং
ঔ>অউ—যৌৱন>জউঅন

উল্লিখিত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন কেইটাৰ উপৰিও পালি-প্ৰাকৃতত ব্যৱহৃত সংস্কৃত স্বৰধ্বনি সমূহৰো প্ৰয়োজন সাপেক্ষে অন্য স্বৰলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱা দেখা যায়। যেনে:
ক) অ>আ, ই, উ, এ:   অশ্ব>আস
চন্দ্ৰমা>চন্দ্ৰিমা
প্ৰলোকয়তি>পুলোএদি
একশয্যা>একসেজ্জা 
খ) আ>অ,ই            :   যথা>যহ
মাত্ৰ>মিত্ত
গ) ই>অ, এ, ও, উ   :   পৃথিৱী>পুহবী
ইত্থা>এত্থ
দ্বিধা>দোহা
ইষু>উসু
ঘ) উ>অ, ই, ও, এ  :    গুৰুক>গৰুঅ
পুৰুষ>পুৰিস
পুষ্কৰ>পোক্‌খৰ 
ডুণ্ডভ>দেড্ডুভ
ঙ) ঊ>অ, ও           :    কৰ্পূৰ>কপ্পৰ
মূল্য>মোল্ল
চ) ও>অ, উ            :    প্ৰকোষ্ঠ>পঅট্‌ঠ 
অন্যোন্য>অণ্ণুণ্ণ
ওপৰৰ উদাহৰণৰ পৰা দেখা যায় এটা কথা স্পষ্ট যে স্বৰান্ত পলি-প্ৰাকৃত বৰ্ণতত্বৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। এটা স্বৰৰ পৰিৱৰ্তে অন্য এটা স্বৰৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰৱণতা পালি-প্ৰাকৃতত বাৰুকৈয়ে পৰিলক্ষিত হয়। 
উচ্চাৰণৰ মাত্ৰা অনুযায়ী পলি-প্ৰাকৃতৰ স্বৰধ্বনি কেইটাক হ্ৰস্ব আৰু দীৰ্ঘ এই দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি :
হ্ৰস্ব—অ, ই, উ, এ, ও
দীৰ্ঘ—আ, ঈ, ঊ
‘এ’ আৰু ‘ও’ সংবৃত(closed) হ’লে হ্ৰস্ব আৰু বিবৃত (open) হ’লে দীৰ্ঘ হয়।
জিভাৰ অংশ আৰু অৱস্থান অনুযায়ী পালি-প্ৰাকৃতৰ স্বৰকেইটাক তলত দেখুওৱা ধৰণে তালিকাভুক্ত কৰিব পাৰি: